Bahasa Kiasan Suku Kaum Semai

Bahasa digunakan oleh penuturnya untuk menyampaikan gagasan, buah fikiran dan perasaannya dalam berbagai-bagai situasi dan tujuan komunikatif. Penggunaan bahasa dengan pelbagai strategi ini telah menampakkan bermacam-macam nilai sosial dan kebudayaan yang diamalkan dalam sesuatu masyarakat bahasa itu. Bahasa Semai yang merupakan salah satu bahasa masyarakat Orang Asli di Semenanjung Malaysia mempunyai ciri dan fungsi yang hampir sama dengan bahasa-bahasa lain di dunia ini. Bahasa Semai juga tidak terkecuali daripada mempunyai bahasa kiasan yang di dalamnya terdapat peribahasa, simpulan bahasa, metafora, metonimi dan sebagainya bagi tujuan komunikatif tersebut. Dengan bantuan beberapa orang masyarakat Semai di Kampung Kuala Koyan, Lembah Jelai kira-kira 45 km dari Kuala Lipis, saya telah mengutip beberapa buah bahasa kiasan yang terdiri daripada jenis yang bercampur-campur antara peribahasa, simpulan bahasa, metafora, metonimi dan sebagainya sebagaimana yang dinyatakan di atas. Kebanyakan daripada bahasa kiasan ini terdiri daripada kata-kata yang berasaskan alam khususnya haiwan dan tumbuh-tumbuhan. Dalam ruangan yang terhad ini saya perturunkan sebahagian kecil daripada sejumlah bahasa kiasan yang telah saya catatkan, iaitu:

a) Bagi menggambarkan buah yang hampir masak dan belum boleh dipetik atau dituai.

1. celun rau [cəlun rau] (belakang kera) menunjukkan warna buah rambutan yang hampir masak (berwarna kekuningan).
2. ket jelor [kət jelɔr] (perut lintah) menunjukkan warna rambutan yang hampir masak (berwarna kekuningan).
3. bihip kap [bihip kap] (darah ikan) menunjukkan warna buah rambutan yang hampir masak (berwarna kemerah-merahan tetapi belum boleh dipetik).
4. sentak kak [səntaʔ kaʔ] (ekor ikan) menunjukkan warna padi yang hampir masak dan belum sesuai untuk dituai.
5. celut tajuk [cəluʔ tajoʔ] (belakang ular) menunjukkan warna pisang yang hampir masak (berwarna hijau kekuningan).

6. kit ot [kit oʔ] (pinggang tebuan) menunjukkan warna pinang yang hampir masak (berwarna kekuningan sebagaimana warna di bahagian perut tebuan).

b) Bagi menggambarkan jarak, masa dan keluasan

1. nok laknik [nɔʔ lɔʔniʔ] atau nok periuk [nɔʔ pəriuʔ] (sekuali nasi atau seperiuk nasi) menunjukkan tempoh masa yang diambil untuk melakukan sesuatu pekerjaan sama dengan tempoh masa untuk memasak seperiuk nasi.

2. nok lernur bakou [nɔʔ lənur bakou] (sebatang rokok) menunjukkan tempoh masa atau jarak perjalanan ke sesuatu tempat sama dengan tempoh menghisap sebatang rokok.

3. sempak paser [səmpaʔ pasɛr] (selontar pasir) menunjukkan jarak kedudukan sesuatu benda.

4. selah leu [səlah leu] (buluh layu) menunjukkan tempoh masa yang diambil dengan merujuk kepada warna buluh yang digunakan untuk memasak nasi bertukar dari warna hijau kepada warna putih setelah dipanggang ke api.
5. nget leu [ŋɛʔ leu] (buluh hangus) menunjukkan tempoh masa yang diambil lebih lama daripada ‘selah leu’ tadi, dengan menunjukkan buluh yang dipanggang menjadi hangus sedikit selepas bertukar warna menjadi putih.
6. marha-woc-dog [marha wɔc dɔg] (sebesar pusar beruk) menunjukkan keluasan tanah yang diusahakan atau dimiliki oleh seseorang.

7. marha seningkang rau [marha sniŋkaŋ rau] (seluas sekangkang kera) juga menunjukkan keluasan tanah yang diusahakan atau dimiliki oleh seseorang.

8. nelumpat rusak [nəlumpaʔ rusaʔ] (lompatan rusa) menunjukkan ladang yang dibakar hangus bertompok-tompok, tidak hangus kesemua atau keseluruhan kawasan yang dibakar.

c) Bagi menggambarkan sifat manusia

1. sengik tajuk [səŋiʔ tajoʔ] (hati ular) menunjukkan seseorang yang bersifat ganas atau tanpa belas kasihan apabila marah.
2. tok entaq [tɔʔ əntaʔ] (tiada telinga) menunjukkan seseorang yang degil atau tidak mendengar nasihat.

3. pek ber eij wet [pɛʔ bɛr eij wɛt] (tiada tali perut) menunjukkan seseorang yang tidak berhati perut atau kejam terhadap orang lain.

4. raha-weoi [raha wəoi] (macam mawas) menunjukkan seseorang yang tidak mempunyai tempat tinggal kerana malas berusaha.
5. raha-pok [raha poʔ] (macam ayam) menunjukkan seseorang yang sangat rajin (ayam dianggap sebagai binatang yang rajin kerana pada awal pagi lagi sudah keluar mencari rezeki).
6. raha-batok [raha batoʔ] (macam batu) menunjukkan seseorang yang tidak boleh dibawa berunding atau tidak berguna kepada orang lain.
7. raha-tungul [raha tuŋul] (macam tunggul) menunjukkan seseorang yang tidak boleh dibawa berunding atau tidak berguna kepada orang lain.

8. raha-cak nakpug [raha caʔ naʔ pug] (macam makan ayam) menunjukkan seseorang yang makan dengan tidak senonoh (seseorang yang makan dengan bersepah-sepah).

9. raha-rau/dog [raha rau/dog] (macam kera/beruk) menunjukkan seseorang yang sangat kedekut.
10. angkut jelma [aŋkot jəlma] (angkat gunung) menunjukkan seseorang yang suka memperbesarkan perkara yang kecil.

*Terima kasih kepada En. Achom bin Luji, Batin Achom a/l Khamis, Pn. Pong a/p Panjang, En. Munan a/l Yai dari Kampung Kuala Koyan, Kuala Lipis dan En. Sembunyi anak Jamil dari JAKOA, Kuala Lipis atas kerjasama ini. Saya juga merakamkan penghargaan kepada Allahyarham En. Roslan Badli bin Abdullah, Pegawai Eksekutif IPGKTAA yang terlibat pada peringkat awal kajian ini.