Musim Banjir: Persediaan Masyarakat Masa Lalu

Jalan Tengku Ahmad, Pasir Mas (1972) 
Gambar: http://fakri-awang.blogspot.my

Cepatnya masa berlalu, pejam celik pejam celik dah sampai ke penghujung bulan November. Ini bermakna tahun 2017 akan berakhir kira-kira sebulan lebih sahaja lagi untuk masuk ke tahun 2018. Seperti biasa keadaan cuaca pada penghujung tahun ini sudah cenderung kepada musim tengkujuh yang mengikut teori geografi disebabkan faktor ketibaan Monsun Timur Laut yang selalunya menjejaskan aktiviti harian penduduk di kawasan pantai timur. Namun jika diperhatikan pada akhir-akhir ini teori geografi itu sudah tidak tepat lagi kerana negeri-negeri utara di pantai barat Semenanjung Malaysia mengalami banjir terlebih dahulu berbanding negeri-negeri di pantai timur. Pada awal November 2017 baru-baru ini Pulau Pinang dan Kedah mengalami banjir yang agak teruk walaupun sepatutnya Monsun Timur Laut membawa taburan hujan yang banyak di kawasan pantai timur. Selepas itu beberapa kawasan di negeri Sabah pula dilanda banjir.

Jalan Tengku Ahmad, Pasir Mas (2014)

Sejak dahulu lagi para penduduk di Pantai Timur khususnya di Kelantan dan Terengganu, sudah sedia maklum bahawa bulan November atau dipanggil ‘bulan sebelas’ merupakan permulaan musim tengkujuh pada setiap tahun. Sehari dua ini dikhabarkan hujan sudah mula turun di pantai timur khususnya di negeri Kelantan. Mereka sudah sedia maklum bahawa hujan tanpa henti dua tiga hari pada hujung tahun merupakan fenomena biasa yang akhirnya akan membawa kepada banjir. Kawasan berhampiran Sungai Golok yang bersempadan dengan Thailand biasanya mengalami banjir terlebih dahulu akibat limpahan air sungai tersebut ke kawasan-kawasan yang rendah di negeri ini. Kawasan yang kerap terjejas ialah kawasan sempadan yang bermula dari Daerah Jeli, Daerah Tanah Merah, Daerah Pasir Mas dan berakhir di Daerah Tumpat. Bagi Daerah Pasir Mas kawasan-kawasan sempadan yang biasa terjejas ialah Kampung Lubuk Setol, Telaga Mas, Kubang Rambutan, pekan Rantau Panjang, Lubuk Gong, Gual Tok Deh, Bukit Lata, Jeram Perdah, Siram, Kedai Tanjung, Bakong, Kubang Pak Hitam, Meranti, Gelang Mas, Lubuk Jambu dan kampung-kampung lain di sepanjang sungai tersebut.

Persimpangan Jalan Masjid Lama dan 
Jalan Dato' Hamid, Pasir Mas (1972)
Gambar: http://fakri-awang.blogspot.my

Musim banjir yang kerap dialami penduduk negeri Kelantan bukan sahaja mengubah cuaca dan keadaan di negeri ini, tetapi juga turut mempengaruhi budaya hidup penduduknya. Perubahan ini termasuklah cara berpakaian, jenis makanan, pekerjaan dan lain-lain yang bersangkutan dengan sosio budaya masyarakat di sini khususnya masyarakat di kawasan luar bandar. Mereka yang membesar dan hidup di kawasan bandar atau pinggir bandar tidak dapat merasai keadaan tersebut kerana mereka sudah diresapi dengan budaya hidup masyarakat bandar. Apa yang menarik masyarakat di luar bandar sudah sentiasa ‘bersedia’ dengan kedatangan musim ini pada setiap tahun. Mereka menganggap peringatan yang dihebahkan oleh pihak yang berkuasa melalui media massa hanyalah untuk mereka yang belum pernah menghadapi bencana tersebut. Mereka tidak perlu pengumuman kerana mereka sentiasa bersedia untuk menghadapinya pada setiap hujung tahun atau pada awal tahun berikutnya.

Putu halba

Semasa saya masih kanak-kanak pada akhir tahun 1960-an dan awal tahun 1970-an, saya masih ingat lagi bagaimana persediaan yang dibuat oleh orang tua saya dan masyarakat kampung kami untuk menghadapi musim banjir. Persediaan yang mereka buat dapat dibahagikan kepada beberapa aspek iaitu persediaan dari segi makanan, tempat tinggal, pakaian dan keselamatan. Dari segi makanan, biasanya mereka telah merancang lebih awal contohnya mereka menanam pelbagai jenis ubi pada awal tahun untuk dimakan semasa musim tengkujuh pada hujung tahun kerana ubi kayu, ubi badak, ubi keledek, ubi keduduk, ubi keling (ubi kemili) (Dioscorea bulbifera), ubi torak (ubi itik) (Dioscorea esculenta), ubi keladi dan sebagainya boleh dituai dalam tempoh 9 hingga 12 bulan. Hidangan utama untuk tetamu yang datang berkunjung musim ini pada zaman itu ialah ubi-ubi tersebut yang direbus terutama ubi kayu yang biasanya dihidang bersama kopi o pekat. Ada kalanya tetamu dihidangkan dengan kueh-mueh yang berasaskan pelbagai spesis ubi tersebut. Antara kueh yang paling popular ialah ‘putu halba’ iaitu sejenis kueh yang berasaskan tepung ubi kayu separuh kering yang dicampurkan sedikit biji halba, berintikan gula melaka dan dikukus. Untuk makanan ruji seharian pula mereka telah bersedia dengan beras yang disimpan di tempat yang agak tinggi. Makanan lain yang wajib ada pada musim ini ialah garam, budu, ikan masin atau ikan kering (sama ada ikan laut atau ikan darat) dan ikan pekasam yang mereka usahakan sendiri. Pada zaman itu mereka tidak terlalu mengharapkan kepada sesiapa sebagaimana masyarakat hari ini yang sentiasa mengharapkan bantuan kerajaan. Dalam keadaan ini mereka hanya mengharapkan bantuan ikhlas sanak saudara atau jiran sekampung sahaja.

Selain persediaan makanan untuk ahli keluarga, makanan untuk haiwan ternakan juga termasuk dalam persediaan mereka untuk menghadapi musim banjir. Sebelum tibanya musim tengkujuh mereka terlebih dahulu meninjau kawasan tanah yang agak tinggi dan berumput untuk menempatkan lembu dan kerbau mereka. Jika tiada kawasan tanah tinggi yang berumput, mereka bersedia dengan batang dan pelepah pisang yang akan dicincang untuk menjadi makanan haiwan ternakan tersebut. Bagi penduduk di kawasan yang berhampiran dengan hutan, masalah makanan haiwan ternakan tidak menjadi masalah kerana terdapat semak-samun dan pokok-pokok renek yang boleh menjadi makanan kepada haiwan-haiwan tersebut. Bagi penduduk yang tinggal di kawasan penanaman padi perkara ini sangat menjadi masalah. Untuk makanan ayam dan itik biasanya mereka bersedia dengan batang sagu yang dipotong atau dibelah dan boleh dipagut oleh haiwan-haiwan tersebut pada bila-bila masa. Mereka tidak perlu lagi bersusah payah untuk menyediakan makanan untuk haiwan-haiwan itu pada setiap masa.

Persimpangan Jalan Besar
dan Jalan Dato' Hamid, Pasir Mas (1972)
Gambar: http://depankanta.blogspot.my

Dari aspek tempat tinggal pula oleh kerana pada ketika itu hampir semua rumah penduduk kampung beratapkan rumbia, maka sebelum menjelang musim tengkujuh mereka menukar atap rumah yang telah usang atau mana-mana bahagian atap yang didapati telah reput dan bocor. Apabila tiba musim hujan mereka tidak berpeluang lagi untuk menukarnya kerana hujan yang tidak berhenti-henti pada sepanjang hari. Penukaran atap tersebut tidak terhad kepada rumah kediaman sahaja, malah atap baloh padi (tempat menyimpan padi) juga ditukar untuk mengelakkan daripada tiris yang boleh merosakkan padi yang disimpan. Bangsal binatang ternakan dan reban ayam juga dipastikan tidak tiris semasa musim hujan tersebut. Pokok-pokok di tepi kawasan rumah yang dijangka tidak selamat juga dibuang dahannya untuk mengelakkan daripada sekah atau patah akibat tiupan angin kencang serta untuk mengelakkan daripada kejadian yang tidak diingini berlaku.

Dari aspek pakaian pula, sebelum tibanya musim tengkujuh para ibu akan menyediakan beberapa helai kain baju yang sesuai sebagai pakaian basahan untuk bekerja di sawah atau di kebun supaya mereka tidak terlalu kerap menukar pakaian dalam keadaan yang sukar ini. Ibu-ibu biasanya akan memberitahu ahli keluarga mereka agar sentiasa ‘berjimat’ memakai pakaian kerana dalam keadaan cuaca yang basah itu amat sukar untuk mengeringkan pakaian. Pada zaman itu tiada lagi kalangan kami masyarakat kampung yang mempunyai mesin basuh, apa lagi alat pengering. Sebagai alternatif biasanya kain-kain yang basah itu disalai ke api agar cepat kering untuk dipakai semula kerana ketiadaan cahaya matahari pada musim ini. Ada di antara mereka yang mendirikan bangsal khas di bahagian belakang rumah untuk menyalai kain baju yang basah pada musim hujan yang berpanjangan itu. Kayu api juga disimpan khas untuk digunakan pada musim ini. Namun pakaian yang kering hasil daripada proses salai tersebut biasanya mengeluarkan bau asap semasa kita memakainya.

Selain aspek makanan, tempat kediaman dan pakaian, masyarakat kita pada zaman itu juga amat menitikberatkan soal keselamatan semasa berlakunya bencana banjir. Bagi mereka yang tinggal di kawasan tepi sungai utama seperti Sungai Kelantan dan Sungai Golok kebanyakan daripada mereka mempunyai sekurang-kurangnya sampan kecil untuk digunakan pada musim banjir. Bagi mereka yang jauh dari sungai mereka akan membuat rakit buluh untuk kegunaan mereka sekiranya air naik. Meskipun tiada info berkala daripada pihak yang berwajib tentang bencana ini namun penduduk luar bandar pada ketika itu sentiasa dalam keadaan siap siaga untuk menghadapinya. Mereka juga sentiasa mengawasi pergerakan anak-anak mereka agar tidak menjadi mangsa banjir meskipun kanak-kanak luar bandar cukup lasak dan mahir dengan selok belok sungai.

Rantau Panjang (30 November 2017)
Gambar: Berita TV1 RTM

Demikian gambaran persediaan masyarakat luar bandar khususnya di Pantai Timur pada masa dahulu untuk menghadapi suasana musim tengkujuh pada setiap hujung tahun. Pendeknya musim tengkujuh bukan sahaja mengubah keadaan cuaca di kawasan Pantai Timur malah turut mengubah budaya kehidupan masyarakat di kawasan-kawasan yang terlibat. Sekian.